ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΣΤΟΝ ΣΤΕΦΑΝΟ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΤΟΥ ΘΑΝΑΣΗ ΚΑΛΑΦΑΤΗ

Αυτός ο δύσκολος αποχαιρετισμός σήμερα στον πολυαγαπημένο Στέφανο, αδελφό, δάσκαλο, φίλο και σύντροφο, κλείνει μια ζωή κοινή από το 1961 με αγώνες σκληρούς για μια αληθινή εθνική δημοκρατική αλλαγή και είναι ταυτόχρονα και ο κοινός σιωπηλός χαιρετισμός γενεών της Αριστεράς, συντρόφων, φίλων και συναγωνιστών του.

Ο Στέφανος δεν ήταν απλώς ένας από τους πολλούς της ελληνικής Αριστεράς, που έχει γραφεί στον τίτλο του βιβλίου του για την πολιτική διαδρομή του, 1941–1971, όπως την εξιστόρησε ο ίδιος στη Χριστίνα Αλεξοπούλου. Ήταν ένα μοναδικό πρότυπο γνήσιου αγωνιστή, μια χαρισματική ηγετική φυσιογνωμία του ελληνικού εργατικού κινήματος, ένας αγέραστος νεολαίος μαχητής των σοσιαλιστικών ιδεών πάνω από εβδομήντα πέντε χρόνια. Από τα χρόνια των αγώνων του περισσότερα από είκοσι τα πέρασε στην παρανομία και στις εξορίες.

Από τα υπόλοιπα χρόνια του, έξι δεκαετίες σχεδόν τις έζησε κυρίως δίπλα σε νέους ανθρώπους καθοδηγώντας και παλεύοντας μαζί τους από τις γραμμές του οργανωμένου εργατικού κινήματος ή στους επαγγελματικούς χώρους από τους οποίους πέρασε: εφημερίδες, εκδόσεις και μη κερδοσκοπικές εταιρείες που πάσχιζαν να διατηρήσουν την ιστορική μνήμη.

Τα κινήματα της νεολαίας ο Στέφανος τα υπηρέτησε, τα ενέπνευσε και αγωνίστηκε στους κόλπους τους πάνω από πενήντα χρόνια. Διαμόρφωσε γενιές και γενιές αγωνιστών, τη γενιά του 114 και του 15%, του Πολυτεχνείου και των καταλήψεων. Άλλωστε στη δράση του αυτή στηρίζεται και το προσωνύμιο «ο μπάρμπα νεολαίος».

Σε όλα αυτά τα κινήματα σε διαφορετικές ιστορικές στιγμές ο Στέφανος ήταν πάντα ένας αγωνιστής ανεπανάληπτος, δυσαναπλήρωτος, αγαπητός και αδιαφιλονίκητος.

Κοιτάζοντας την πορεία του αυτή, η απόλυτη συνέπεια των λόγων του με τις πράξεις του φαντάζει σαν το κύριο συστατικό της δράσης του.

Ήταν ένας ιδεολόγος οραματιστής, γειωμένος στην πραγματικότητα της κάθε στιγμής και ταυτόχρονα σεμνός, έξω από το περιοριστικό πλαίσιο του εγώ, απλόχερος μ’ έναν λόγο ζεστό βαθύ και προσωπικό και γι’ αυτό αληθινό με τους περισσότερους συναγωνιστές του, κυρίως νέους.

Είχε άποψη για το πολιτικό γίγνεσθαι και τις ιδεολογικές επεξεργασίες μέσα στο κόμμα. Απόψεις που δεν καθορίζονταν από θολά μεταφερόμενα ιδεολογικά σχήματα, αλλά εδράζονταν γερά πάνω στην οδυνηρή πορεία της ελληνικής οικονομίας και του εγχώριου κοινωνικού γίγνεσθαι.

Βαθύς πατριώτης με μια σχέση βασισμένη στη γη και στις κοινοτικές αξίες της τοπικής ζωής.

Ήταν μέλος μιας ευρύτερης αριστερής οικογένειας που προσέφερε ανεκτίμητες υπηρεσίες στο κίνημα.

Από μέλος της ΟΚΝΕ το 1941, πέρασε το 1943 στην ΕΠΟΝ, διατελώντας γραμματέας των δύο οργανώσεων της νεολαίας στο Γυμνάσιο του Σουφλίου. Λίγο αργότερα θα βγει ανταρτοεπονίτης στο βουνό και θα δώσει πολλές μάχες για την απελευθέρωση του γερμανοκρατούμενου Έβρου.

Συμμετείχε στην επίσημη μετακίνηση της αυτοδιοίκησης του ΕΑΜ στην Ξάνθη και στην Καβάλα. Τα χρόνια αυτά ήταν χρόνια βίαιης και ηρωικής ωρίμανσης με πυκνό πολιτικό χρόνο.

Τον συνέλαβαν το 1946 στον Έβρο. Από εδώ και πέρα αρχίζει ο μεγάλος αγώνας και η σκληρή εμπειρία των ελληνικών φυλακών και της εξορίας: Αλεξανδρούπολη, Κεφαλονιά, Πάτρα, Γιούρα, Βούρλα, Ανάφη, Άι Στράτης (1946–1962). Ένα οδοιπορικό σκληρό, μα και σχολειό πολύτιμο, με κάποιες μικρές ανάπαυλες ως αδειούχος εξόριστος.

Αλλά ο Στέφανος και μέσα από τις υγρές και ανήλιαγες φυλακές αγωνίζεται για καλλίτερες συνθήκες διαβίωσης των κρατουμένων και για να σταματήσουν οι εκτελέσεις.

Ο Στέφανος θάναι το ψηλό κυπαρίσσι που δεν θα το λυγούν οι άνεμοι καθώς «πολύ-πολύ αγάπησε τη ζωή και τον άνθρωπο».

Από το 1960–1962 και πάλι στην πολιτική μέσα από τις γραμμές της ΕΔΑ και της Νεολαίας της. Διατέλεσε μέλος των κεντρικών οργάνων της Ν.ΕΔΑ και της Νεολαίας Λαμπράκη και από το 1962 μέλος της Διοικούσας Επιτροπής της ΕΔΑ και υποψήφιος βουλευτής της στις εκλογές του 1961, 1963 και 1964, ενώ υποψήφιος ήταν και το 1977 με τη νέα ΕΔΑ στο σχηματισμό της αριστερής συνεργασίας. Πρόφτασε να δει την για πρώτη φορά Αριστερά, της οποίας το όλο εγχείρημα στήριζε κριτικά.

Ο Στέφανος ήταν ένας αγρότης-εργάτης-διανοούμενος που οι ιδεολογικές του επεξεργασίες απέρρεαν από μια διαλεκτική σχέση μεταξύ των αντικειμενικών όρων της ζωής, της νόησης και της πράξης. Αξίζει εδώ να σημειώσουμε ότι το δέσιμό του με τη γη-πατρίδα και τους συμπατριώτες του ήταν αυτό που τον χαρακτήριζε και που ο ίδιος διεκδικούσε στα μακρινά συχνά του ταξίδια στον Έβρο σ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του μέχρι τα τελευταία χρόνια.

Ο χαρακτήρας της ζωής του ήταν βαθειά κοινωνικός και κοινοτικός ακόμη και όταν ζούσε στις μεγαλουπόλεις όπου η σχέση με το συνάνθρωπο κινδυνεύει κάθε στιγμή.

Στην εξιστόρησή του στη Χριστίνα Αλεξοπούλου αδικεί αληθινά τον εαυτό του, όταν διερωτάται πώς θα μπορούσε να έρθει σε επαφή με τη φοιτητική νεολαία όπως του είχε ζητηθεί κομματικά, αφού ο ίδιος δεν έχει περάσει έξω από ελληνικό Πανεπιστήμιο. Ο Στέφανος είχε έμφυτες πνευματικές ικανότητες που του επέτρεπαν να διατηρεί μια νεανική ζωτική δύναμη και τον προικοδοτούσαν με μια ιδιαίτερη χημεία ικανή να κατανοεί τους νέους και να γίνεται πρότυπό τους. Σ’ αυτό αναμφίβολα τον βοηθούσαν οι σοβαρές καταβολές του με την αγροτική νεολαία και τη νεολαία της υπαίθρου. Στο σημείο αυτό θα θέλαμε να σημειώσουμε τον καημό του, που αρχειακοί φορείς για τη νεολαία δεν συμπεριέλαβαν στο σχεδιασμό τους τη μελέτη της σύγχρονης αγροτικής νεολαίας.

Δεν είναι και χωρίς σημασία το γεγονός ότι οι πρώτες επαφές του Στέφανου με τη νεολαία ήταν με τους επαρχιώτες φοιτητές, τον Φιντία από τις Σέρρες, τον Θανάση από την Άρτα, τον Θεοτόκη από την Κέρκυρα, τον Γιάννη από την Κατερίνη, τον Αντώνη από τη Λευκάδα, τον Μίμη από τη Βοιωτία, τον Μιχάλη από το Ηράκλειο, τον Δήμο από το Μεσολόγγι, τον Κώστα από την Αρκαδία… Αυτό το έμψυχο υλικό δεν ήταν τυχαίο· όποια πέτρα κι αν σήκωνες στην επαρχία τη μετεμφυλιακή περίοδο, από κάτω ξεπηδούσαν δεκάδες νέοι για να μπούνε στον αγώνα για μια νέα ζωή.

Ύστερα ο Στέφανος συνδέθηκε με τη φοιτητική οργάνωση Θεσσαλονίκης καθώς και με τους νέους αγρότες και με τους νέους εργάτες. Πρόκειται για ένα κεφάλαιο που πρέπει να μελετηθεί ιδιαίτερα. Εδώ διέπλασε αγωνιστές που σήμερα ομνύουν στο όνομά του.

Χρειάζεται μια ακόμη παρένθεση. Η ιστορία της αριστερής ελληνικής νεολαίας από το 1945 μέχρι σήμερα δεν έχει ακόμη γραφεί. Σ’ αυτήν την ιστορία, που για πρώτη φορά μετά τον εμφύλιο πόλεμο κορυφώνεται με μια ταξική σύγκρουση την περίοδο 1960–1963, η συμβολή του Στέφανου ήταν καθοριστική και μένει να αναδειχθεί.

Ο Στέφανος υπήρξε αφοσιωμένος εργάτης του ελληνικού εργατικού κινήματος αλλά αυτή του η αφοσίωση δεν τον εμπόδισε να βλέπει κατάματα την αλήθεια για όσα συνέβαιναν στο εσωτερικό του σοσιαλιστικού στρατοπέδου και να μάχεται για τη διαμόρφωση ενός ανεξάρτητου και αυτόνομου ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος. Διατύπωσε για πρώτη φορά τις αντιρρήσεις του το 1956. Ήταν από τους πρώτους διαφωνούντες «τερμίτες» στην πρώτη εξορία. Στη δεύτερη, στη Γιούρα και στη Λέρο, ήταν από τους κύριους εκφραστές της άποψης του τρίτου πόλου, τους επονομαζόμενους οπαδούς του χάους, όπως προέκυψαν μετά την εισβολή των σοβιετικών τανκς στην Τσεχοσλοβακία.

Ο Στέφανος ήταν ένα πολυώνυμο πολιτικής και πολιτιστικής δράσης. Στα χρόνια της εξορίας έγραψε μικρές θεατρικές ιστορίες και τον «Μιτζή», ένα πιο ολοκληρωμένο θεατρικό πόνημα, και διακρίθηκε σαν δάσκαλος χορού στο χασαποσέρβικο και τους ποντιακούς. Ήταν τόσο δεινός χορευτής που αποκαλούνταν από τους εξόριστους «ο Νουρέγιεφ της Ελλάδας».

Στα χρόνια της νομιμότητας διατήρησε την ίδια ζεστασιά και την αμεσότητα που τον διέκρινε πάντα. Στις διασκεδάσεις έδινε ζωντάνια και χαρά με το νεανικό χορευτικό του μπρίο και θαυμαζόταν για τις άριστες γνώσεις του στην παραδοσιακή μαγειρική.

Θα θέλαμε να υπογραμμίσουμε τη μεγάλη προσφορά του στην ανάπτυξη των αρχείων των ΑΣΚΙ και της ΕΜΙΑΝ, της οποίας υπήρξε ιδρυτικό μέλος και για πολλά χρόνια μέλος της διοίκησής της. Επίσης, τη δημιουργική του συμμετοχή στο Μουσείο Εξόριστων του Άι Στράτη, του οποίου υπήρξε μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου και από τους κύριους στυλοβάτες του, καθώς και τα εξαίρετα άρθρα του στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο και στα αρχειακά έντυπα

Δεν μπορούμε ποτέ να σκεφτούμε τον Στέφανο χωρίς την πολυαγαπημένη σύντροφό του Παγώνα και τους αλησμόνητους Γιάννη, Πόπη, Χρόνη και Δήμο. Στα αγαπημένα του παιδιά Κατερίνα και Γιώργο και την αγαπημένη του Ρηνιώ που βρίσκονται δίπλα μας εκφράζουμε όλη μας την αγάπη.

Ας είναι αιώνια η μνήμη του.

Θανάσης Καλαφάτης

Ο επικήδειος του Προέδρου της ΕΜΙΑΝ Θανάση Καλαφάτη στην κηδεία του Στέφανου Στεφάνου στις 4.1.2016.