ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΛΑΜΠΡΑΚΗΣ, 1912-1963

Γρηγόρης Λαμπράκης, 1912–1963

Οικονομική Κρίση, Δημοκρατία και Ειρήνη

Πενήντα χρόνια σχεδόν από τη δολοφονία του πρωταθλητή της Ειρήνης και της Δημοκρατίας Γρηγόρη Λαμπράκη είμαστε εδώ, στη δίνη μιας μεγάλης οικονομικής, κοινωνικής, πολιτιστικής και πολιτικής κρίσης, μιας κρίσης παγκόσμιας, μιας κρίσης υπέρ-παραγωγής, μιας συστημικής κρίσης που συγκλονίζει την Ευρώπη, την Ευρωζώνη και πλήττει βάναυσα τη χώρα μας, τον πιο αδύναμο κρίκο της ευρωπαϊκής καπιταλιστικής αλυσίδας. Μια κρίση που ξεκίνησε από τη φούσκα των ακινήτων στις ΗΠΑ, μέσα από τα συγκοινωνούντα τραπεζικά δοχεία πέρασε στις ευρωπαϊκές τράπεζες, απ’ εκεί στο δημοσιονομικό τομέα και ύστερα πήρε τη μορφή της κρίσης του εξωτερικού χρέους.  Μια κρίση που εμπλέκεται ταυτόχρονα με τη μεγάλη οικονομική αντιπαράθεση του γερασμένου δυτικού καπιταλισμού με τις ανερχόμενες οικονομικές δυνάμεις, την Κίνα, τη Βραζιλία και τις Ινδίες που μάχονται ανελέητα για την απόσπαση των αγορών ενέργειας, πρώτων υλών, εργατικού δυναμικού και αγορών προϊόντων στο χώρο όλου του πλανήτη.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 η Ελλάδα πάλευε για να αποτινάξει τα δεσμά της υποτέλειας και τα δεσμά του μετεμφυλιακού κράτους, για να ανοίξει ο δρόμος για την εθνική δημοκρατική αλλαγή, για τη Δημοκρατία, για την Ειρήνη.

Σήμερα ο αγώνας για την Ειρήνη και τη Δημοκρατία είναι πάντοτε επίκαιρος. Εάν ο καπιταλισμός δεν μπορούσε χθες να λύσει τις εσωτερικές αντιφάσεις του μ’ έναν πόλεμο, κάτω από την πίεση των λαών και το φόβο του πυρηνικού ολοκαυτώματος, και σήμερα δεν μπορεί να λύσει τις αντιθέσεις του με έναν γενικό πόλεμο, αλλά περιορίζεται σε πολλούς τοπικούς πολέμους και σε ανακατανομή του πλούτου σε βάρος των φτωχών στρωμάτων, που την βλέπουμε ιδίοις όμασι και την ζούμε στο πετσί μας με τη μετατροπή της χώρας μας σε οικονομικά και κοινωνικά ερείπια.

Αυτή η εμμονή του κυρίαρχου καπιταλιστικού συστήματος, και ειδικότερα του οικονομικού ευρωπαϊκού Διευθυντηρίου και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου,  σε μια πολιτική που αποτυγχάνει τους στόχους της μέσα από την αποτυχία των μνημονίων, προκειμένου να διατηρηθεί η απειλούμενη κερδοφορία του κεφαλαίου και η μετατροπή του ευρωπαϊκού νότου, και ιδιαίτερα της πατρίδας μας, σε μια κινέζικη οικονομική ζώνη, οδηγεί στην καταστροφή των αρχών της Δημοκρατίας και εγκυμονεί κινδύνους για την ίδια την Ειρήνη στις συγκεκριμένες περιοχές.

Στη χώρα που γέννησε τη Δημοκρατία και στην Ευρώπη της Γαλλικής Επανάστασης, του ουμανισμού και την Παρισινής Κομούνας δεν μπορούν, εν ονόματι ενός άπληστου καπιταλισμού, να απειλούνται και να εξοστρακίζονται η Δημοκρατία και η Ειρήνη.

Να γιατί το μήνυμα της θυσίας του Γρηγόρη Λαμπράκη και των αγώνων των συναγωνιστών του, της δημοκρατικής ελληνικής νεολαίας, των μεγάλων στρωμάτων του εργαζομένου λαού, του μεγάλου ρεύματος της διανόησης, που στη μεγαλειώδη κηδεία – διαδήλωση του Λαμπράκη βροντοφώναξε «αθάνατος», «όχι πια πόλεμος», «κάθε νέος και Λαμπράκης», αποκτά σήμερα μια ιδιαίτερη σημασία και θέτει ως άμεση ανάγκη την ενίσχυση παραπέρα των κινήσεων για τη διεθνή Ειρήνη και τη Δημοκρατία, που έρχονται να βοηθήσουν την πάλη του λαού για την απαλλαγή από τα μνημόνια και να στηρίξουν νέες νίκες και κατακτήσεις του λαϊκού κινήματος.

Έχουν περάσει σχεδόν πενήντα χρόνια από τη θυσία του Γρηγόρη Λαμπράκη. Χρόνια αρκετά για τις προϋποθέσεις που επιβάλλει η ιστορική επιστήμη ώστε τα συμπεράσματα των ιστορικών προσεγγίσεων και ερμηνειών να είναι απαλλαγμένα σε μεγαλύτερο βαθμό από συσκοτίσεις, μεροληψίες και προσωπικές παρεμβάσεις.

Τα αρχεία είναι διαθέσιμα και προσπελάσιμα όσο ποτέ άλλοτε, καθώς η αρχειονομική επιστήμη έχει σημειώσει άλματα τοπικά και διεθνώς και έχει δημιουργηθεί μια κρίσιμη μάζα ιστορικών με επιστημονικά εφόδια, μέσα και έξω από τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά κέντρα.

Η διελεύκανση της υπόθεσης Λαμπράκη είναι σήμερα πλήρης. Το 1966, όταν ο δημοσιογράφος Γιάννης Βούλτεψης κυκλοφόρησε το βιβλίο Υπόθεση Λαμπράκη τα γεγονότα δεν είχαν πλήρων διαλευκανθεί. Δεν είναι τυχαίο ότι το εξώφυλλο του βιβλίου είναι η αφίσα του Γιώργου Βακιρτζή, ένα μεγάλο μαύρο φόντο με μερικά ακανόνιστα λευκά κομμάτια στο κάτω μέρος.

Πολιτική και Οικονομία 1949–1967

Πριν περάσουμε στη σκιαγράφηση της φυσιογνωμίας του Γρηγόρη Λαμπράκη, της βίαιης ανακοπής της ζωής του και των αποτελεσμάτων της θυσίας του για την πολιτική και κοινωνική πορεία της χώρας, θα πρέπει να εντάξουμε το όλο επιστημονικό και πολιτικό έργο του μέσα στο δεδομένο οικονομικό-κοινωνικό πλαίσιο της προδικτατορικής Ελλάδας.

Ο Εμφύλιος πόλεμος στην Ελλάδα έληξε τον Αύγουστο του 1949 με τη στρατιωτική ήττα του δημοκρατικού στρατού. Η ήττα αυτή έπρεπε να επισφραγισθεί με την  πολιτική, πολιτιστική και κοινωνική περιθωριοποίηση και ακόμη φυσική εξόντωση των πολιτικών ηγετών και μαχητών του Δημοκρατικού Στρατού και των αριστερών πολιτών. Ταυτόχρονα η χώρα έπρεπε να οικοδομηθεί από την αρχή και να αναπτυχθεί με βάση το υπόδειγμα της οικονομίας του ελεύθερου κόσμου, δηλαδή της ανεξέλεγκτης αγοράς και της οικονομικής υποταγής και σύνθλιψης της εργατικής τάξης. Η οικονομία αναπτύχθηκε δίχως να λυθούν τα διαθρωτικά προβλήματα, με τη βοήθεια ξένων πόρων και τη μαζική μετανάστευση στις δυτικοευρωπαϊκές και υπερπόντιες χώρες.

Ο πρώτος στόχος όμως, να συνθλιβεί πολιτικά και ιδεολογικά η Αριστερά και η ευρύτερη δημοκρατική παράταξη, απέτυχε. Η Αριστερά ανέπτυξε μέσω της ΕΔΑ την πολιτική της εσωτερικής ειρήνευσης, της ομαλότητας και της Ειρήνης. Οι πρώτοι κήρυκες της Ειρήνης ήταν οι βασανισμένοι έγκλειστοι πολιτικοί κρατούμενοι. Με τα χειροτεχνήματά τους, τα περιστέρια του Πικάσσο και τόσα άλλα διατράνωναν αυτήν την ανάγκη. Τη ζωτική ανάγκη να συναδελφωθεί και να ζήσει ειρηνικά ο ελληνικός λαός.

Οι ριπές των εκτελεστικών αποσπασμάτων δεν μπορούσαν να φιμώσουν τις φωνές που πλήθαιναν τοπικά και διεθνώς για τη διασφάλιση της ειρήνης. Ο Νίκος Νικηφορίδης έπεσε νεκρός το 1951 από τις ριπές του εκτελεστικού αποσπάσματος. Και το αίμα του έβαψε κόκκινη τη διακήρυξη της Στοκχόλμης για την παγκόσμια ύφεση και ειρήνη, όταν την ίδια στιγμή πολλοί νέοι φυλακίζονταν με βαρειές ποινές για την υπογραφή αυτής της έκκλησης και εκατοντάδες άλλοι νέοι διαδήλωναν στους δρόμους για το σταμάτημα του πολέμου στην Κορέα. Μέσα σ’ αυτές τις δύσκολες οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες, το λαϊκό κίνημα (ΕΔΑ και συνεργαζόμενες δυνάμεις) θα βρει τη δύναμη να πετύχει μια μεγάλη νίκη στις εκλογές του 1958. Η ΕΔΑ θα γίνει με τους 79 βουλευτές, για πρώτη φορά στην ιστορία της, αξιωματική αντιπολίτευση. Πίσω στο σκοτάδι τα πραγματικά κέντρα εξουσίας, στρατός, ΙΔΕΑ, παλάτι, Αμερικανοί και η ηγεσία της οικονομικής ολιγαρχίας, θ’ αρχίσουν να επεξεργάζονται ένα σχέδιο εξαφάνισης της Αριστεράς και του φιλειρηνικού κινήματος, που έχει αρχίσει να εμφανίζεται δυναμικά με τη δημιουργία της Ελληνικής Επιτροπής για τη Διεθνή Ύφεση και Ειρήνη.

Η περίοδος 1958–1967 είναι η περίοδος της εφαρμογής αυτού του μεγάλου αντιδραστικού σχεδίου αλλά και της λαϊκής αντίστασης, που σημείωσε μεγάλες νίκες και ταυτόχρονα υπέστη μεγάλες ήττες που επισφραγίστηκαν με την επιβολή της δικτατορίας της 21ης Απριλίου 1967. Το αντιδραστικό μπλοκ συγκροτεί τα τάγματα εφόδου της ΕΚΟΦ για να ανακόψει το ανερχόμενο φοιτητικό κίνημα και αργότερα το νεανικό ειρηνικό κίνημα Μπέρτραντ Ράσελ, αναδιοργανώνει τις νεοφασιστικές οργανώσεις μ’ όλα τα αποβράσματα του υποκόσμου, με κύριο στόχο τις αντισυγκεντρώσεις και τη διάλυση συγκεντρώσεων των δημοκρατικών οργανώσεων.

Η αντισυγκέντρωση στη Θεσσαλονίκη, για να διαλυθεί η συγκέντρωση της Ειρήνης προκειμένου να χτυπηθεί και τελικά να δολοφονηθεί ο Γρηγόρης Λαμπράκης, ήταν η πιο συστηματική αντισυγκέντρωση, οργανωμένη με βάση ένα τέλειο σχέδιο και με τη συμμετοχή της ίδιας της αστυνομίας. Βέβαια είχαν προηγηθεί πολλές τέτοιες αντισυγκεντρώσεις νωρίτερα. Πολλές συνδέονταν με τη διάλυση προεκλογικών συγκεντρώσεων της ΕΔΑ το 1961 και άλλες με τη διάλυση συγκεντρώσεων δημοκρατικών οργανώσεων. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι στις 12 Ιανουαρίου 1958 έγινε η πρώτη αντισυγκέντρωση εναντίον της δημόσιας συγκέντρωσης των Φίλων της Ειρήνης κατά του πολέμου, των εξοπλισμών και των ξένων βάσεων, που γινόταν στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιώς. Θα είναι λίγο αργότερα που ο Γ. Γεωργαλάς θα εισηγηθεί επίσημα την υιοθέτηση παρόμοιων εκδηλώσεων.

Σ’ αυτές τις εκλογές βίας και νοθείας το 1961 ο Γρηγόρης Λαμπράκης, υποψήφιος συνεργαζόμενος με την ΕΔΑ στο συνδυασμό του Πειραιά, όπου εκλέγεται για πρώτη φορά βουλευτής, σ’ ένα πρόχειρο σημείωμά του με επικεφαλίδα «Λόγος πρώτος» (πρόκειται για τον πρώτο προεκλογικό του λόγο) σημειώνει: «Αγαπητοί φίλοι, κατεβαίνουμε στις εκλογές με δύο στόχους, την Ειρήνη και τη Δημοκρατία. Θέλουμε την Ειρήνη για να μην γίνουν βάσεις πυραύλων και καταστροφής η Ελλάς. Θέλουμε την Ειρήνη για να έχουμε φιλικές σχέσεις με τους άλλους Βαλκανικούς λαούς και θέλουμε πραγματική Δημοκρατία, για να υπάρχει ισοτιμία, ισονομία και δικαιοσύνη ανάμεσα σε όλους τους πολίτες, ανεξαρτήτως πολιτικών φρονημάτων. Θέλουμε τη Δημοκρατία για να σταματήσουν οι συλλήψεις, οι εξορίες, τα τρίτα ψηφίσματα. Θέλουμε Δημοκρατία για να αναγνωρισθεί επιτέλους το ωραιότερο κατόρθωμα του ελληνικού λαού, η ηρωική μας εθνική αντίσταση εναντίον των Ιταλογερμανών φασιστών και των ντόπιων συνεργατών τους.»

Σ’ αυτές τις εκλογές εφαρμόστηκε το Σχέδιο Περικλής, το οποίο είχαν επεξεργαστεί η δευτεροβάθμια επιτροπή πληροφοριών και διαφώτισης, στην οποία συμμετείχαν το ΓΕΘΑ, το ΓΕΣ και η ΚΥΠ, με στόχο την άσκηση συστηματικής βίας για τη μείωση της επιρροής της ΕΔΑ. Το σχέδιο ήταν εν γνώσει και του Γεωργίου Παπανδρέου. Όταν όμως το σχέδιο αυτό χρησιμοποιήθηκε και εναντίον της Ένωσης Κέντρου, ο Γιώργος Παπανδρέου αντέδρασε και κήρυξε το περίφημο ανένδοτο αγώνα.

Από το 1961 μέχρι το 1963 έχουμε μια πρωτόγνωρη παρουσία των λαϊκών μαζών στον πολιτικό στίβο. Οι δημοκρατικοί και οι αριστεροί φοιτητές εκδιώκουν την ΕΚΟΦ από τα Πανεπιστήμια, συγκροτούν για πρώτη φορά τα ανώτατα συνδικαλιστικά τους όργανα και συμβάλλουν στην προαγωγή της παιδείας και του πολιτισμού. Γίνονται μαζί με τους νέους εργαζόμενους η αιχμή του δόρατος των εργαζομένων τμημάτων του λαού. Οι αγώνες για τη ακύρωση των νόθων αποτελεσμάτων των εκλογών του 1961 ριζοσπαστικοποιούν νέα αγροτικά και εργατικά στρώματα που ζητούν τον εκδημοκρατισμό της πολιτικής ζωής, την ισονομία και τη μείωση των εισοδηματικών ανισοτήτων. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα αναπτύσσεται παραπέρα το φιλειρηνικό κίνημα. Ο μονομερής και επικίνδυνος αμυντικός προσανατολισμός σε πολλές χώρες και οι διεθνείς εξελίξεις οδηγούν μεγάλα τμήματα της εργατικής τάξης, των διανοούμενων και των φοιτητών, ιδιαίτερα στις ευρωπαϊκές χώρες, να συμμετέχουν μαζικά και να πληθαίνουν τις κινήσεις Ειρήνης και Δημοκρατίας. Στη χώρα μας δημιουργείται ένα ανεξάρτητο κίνημα νέων. Κίνημα Νέων για την Ειρήνη και τον Αφοπλισμό, ο Σύνδεσμος Μπέρτραντ Ράσελ. Να μνημονεύσουμε εδώ τη μεγάλη συμβολή του αείμνηστου ιδρυτή του Μιχάλη Περιστεράκη. Ο Γρηγόρης Λαμπράκης παίζει ολοένα και μεγαλύτερο ρόλο στην Ελληνική Επιτροπή για την Διεθνή Ύφεση και Ειρήνη από τη θέση του αντιπροέδρου. Πρόεδρος ήταν ο Α. Ζάκας. Από το 1958 είναι ήδη ιδρυτικό μέλος της Ελληνικής Επιτροπής για τη Βαλκανική Συνεννόηση. Ακριβώς στη διάρκεια αυτής της διετίας 1961–1963 αρχίζουν να τρίζουν τα θεμέλια της ισχύος των συντηρητικών πολιτικών δυνάμεων. Κάτω από αυτή τη διαπίστωση αρχίζει να γίνεται πιο έκδηλος και πιο φανερός ο ρόλος των σκοτεινών δυνάμεων, ξένος παράγοντας (ΗΠΑ– ΣΙΑ), στρατός-ΙΔΕΑ, βιομηχανικό στρατιωτικό σύμπλεγμα, παλάτι και διεθνείς παραφιάδες που συνομιλούν με το κυρίαρχο πολιτικό προσωπικό. Είναι η εποχή που αρχίζει η διχοστασία στις επιλογές των θεματοφυλάκων του κυρίαρχου πολιτικού συστήματος. Θα ενισχύσουνε ένα μέρος των κεντρώων δυνάμεων εκσυγχρονίζοντας το σύστημα; Θα γυρίσουνε σε μια εθνική παράταξη τύπου Παπάγου; Θα προσφύγουνε σε αλλαγές και τομές σε βασικούς θεσμούς, θα ενισχύσουνε τους δεσμούς με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς; Η ανάπτυξη του λαϊκού κινήματος δεν επέτρεπε ανώδυνες λύσεις. Η δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη,  ο Γοργοπόταμος, το Σαμποτάζ στον Έβρο, η αποστασία είναι κρίκοι μιας σειράς επιλογών που δεν γίνονται εύκολα. Οι επί μέρους επικλήσεις ήταν προσχήματα και επικοινωνιακά τεχνάσματα. Η τελευταία επιλογή των συνταγματαρχών να ανατρέψουν τη Δημοκρατία ήταν η απόδειξη του πολιτικού αδιεξόδου της αστικής τάξης και οι επικλήσεις τους ήταν γελοίοι ισχυρισμοί: το «Ταμείο της κυρίας Μάρθας» και τα φορτηγά με τα όπλα, με τα οποία θα εφοδιαζόταν ο παράνομος στρατός του ΚΚΕ και της ΕΔΑ για να καταλάβουν την εξουσία.

Όλοι αυτοί οι σχεδιασμοί και η εγκληματική τους εφαρμογή δεν ήταν άσχετοι από την τροπή, που ήδη από το 1962, έπαιρναν οι πολιτικές εξελίξεις. Κινήματα σαν εκείνα του 114 και του 15% και οι αγώνες για την αποκατάσταση της συνδικαλιστικής νομιμότητος, η κίνηση των 115 σωματείων οδηγούσαν γρήγορα στο να ξεφύγει προοδευτικά ο πολιτικός έλεγχος από τα χέρια των συντηρητικών δυνάμεων. Οι εκλογές του 1963 είναι μια πρώτη νίκη των λαϊκών δυνάμεων που ζητούσαν την αυτοδιαχείριση της ζωής τους.

Οι εξωτερικές εξελίξεις χρωμάτιζαν μια άλλη εποχή. Το 1963 ο Μπεν Μπελά έμπαινε στην ελεύθερη Αλγερία , η Γκάνα αποδεσμευόταν από τα αποικιοκρατικά δεσμά και η Ινδονησία άλλαζε το χάρτη της Ν.Α. Ασίας. Απ’ όλα αυτά τα γεγονότα ξεκινά ο συντονισμός της Μαύρης Διεθνούς και των μυστικών υπηρεσιών.

Δεν είναι τυχαίο ότι το 1965 είναι ένα έτος πολιτικών παρεμβάσεων του Στρατού για την καταστολή των λαϊκών κατακτήσεων σε πολλές χώρες του κόσμου.

Η προσωπικότητα του Γρηγόρη Λαμπράκη

Πριν εξετάσουμε το χτύπημα του φιλειρηνικού και λαϊκού κινήματος στην Ελλάδα το 1963, θα προχωρήσουμε σε μια σύντομη σκιαγράφηση της προσωπικότητας του Γρηγόρη Λαμπράκη.

Ο Γρηγόρης Λαμπράκης γεννήθηκε το 1912 στην Κερασίτσα της Αρκαδίας. Καταγόταν από μικρό μεσαία αγροτική οικογένεια. Τον Ιούνιο του 1932 τελείωσε την Εμπορική Σχολή Παναγιωτόπουλου στον Πειραιά, με σκοπό να βοηθήσει τις εμπορικές και αγροτικές δραστηριότητες του πατέρα του, Γιώργου Λαμπράκη. Όμως ο αθλητισμός και η αγάπη του για την ιατρική υπέβοσκαν μέσα του. Έτσι γρήγορα, το 1933, εισήλθε ύστερα από εξετάσεις στην Ιατρική Σχολή Αθηνών ενώ ήδη από το 1932 είχε διακριθεί ως αθλητής στον Πειραϊκό Σύνδεσμο. Το 1935 συμμετείχε στους αθλητικούς αγώνες της Κωνσταντινούπολης, στο αγώνισμα του άλματος εις τριπλούν και το 1936 έλαβε μέρος στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Βερολίνου. Αφού ολοκλήρωσε τις ιατρικές του σπουδές το 1941 άρχισε την ειδίκευσή του στο Μαιευτήριο Μαρία Ηλίαδη και το 1943 ανακηρύχθηκε διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, ενώ στα χρόνια αυτά δεν έπαψε να δραστηριοποιείται στις αντιστασιακές οργανώσεις των νέων κατά του ξένου κατακτητή. Το 1945 διορίστηκε Α’ επιμελητής στο Ζάνειο Νοσοκομείο. Έκτοτε συμπορεύθηκε στους δύο αυτούς τομείς, στην ιατρική και τον αθλητισμό, και αναδείχθηκε κορυφαία προσωπικότητα. Το 1946 βγήκε σύμβουλος της Ανωτάτης Υγειονομικής Υπηρεσίας του Αθλητισμού Ελλάδος και Αρχίατρος στην Πυγμαχική Ομοσπονδία. Θα αναδειχθεί 10 φορές Βαλκανιονίκης και θα παραμείνει κάτοχος για 23 χρόνια του πανελλήνιου ρεκόρ στο άλμα εις τριπλούν. Το 1950 γίνεται Υφηγητής Ιατρικής. Από το 1950 έως το 1957 ήταν Διευθυντής του Νοσοκομείου Λευκός Σταυρός.

Από τις αρχές τις δεκαετίας του ‘50 αρχίζει να προσεγγίζει το ιατρικό επάγγελμα σαν μια ουσιαστική κοινωνική λειτουργία που τον φέρνει πιο κοντά στην ανάγκη να συμβάλλει με πιο αποτελεσματικούς τρόπους στην κοινωνική ανέλιξη και ανάταση του καταδυναστευόμενου λαού μας. Γρήγορα ενεπλάκη στην υπεράσπιση της υπόθεσης της Ειρήνης και ταυτόχρονα εξελέγη βουλευτής της ΕΔΑ στον Πειραιά. Συνεχίζει ακάματος την ιατρική, την προσφορά του στην προώθηση της Ειρήνης, στους αγώνες στο ελληνικό Κοινοβούλιο, πάντα μαχητικός και ακούραστος. Εκπροσωπεί την Επιτροπή Ειρήνης σε διεθνή συνέδρια και εκδηλώσεις, στη Βιέννη, στη Μόσχα, στην Οξφόρδη.

Στις 10 Απριλίου 1963 ο Γρ. Λαμπράκης, ως αντιπρόεδρος της Ελληνικής Επιτροπής για τη Διεθνή Ύφεση και Ειρήνη, θα λάβει μέρος στην Πασχαλινή Πορεία στο Όλντερμάστον. Η φωτογραφία του Γρ. Λαμπράκη από την πορεία του Όλντερμάστον μαζί με τον Ιάπωνα Βουδιστή ιερέα, τον Μανώλη Γλέζο και την Μπέττυ Αμπατιέλου, που θα κοσμήσει όλα τα ξένα περιοδικά, εφημερίδες και μαζικά μέσα ενημέρωσης, θα σημάνει την αντίστροφη μέτρηση για την επίθεση καταστολής του κινήματος της Ειρήνης στην Ελλάδα από τις αντιδραστικές πολιτικές δυνάμεις, τις παρακρατικές οργανώσεις, τις δυνάμεις ασφαλείας και στρατού σε συνεργασία με ξένους πράκτορες.

Η Α΄ Μαραθώνια Πορεία, η αντισυγκέντρωση στη Θεσσαλονίκη και η δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη

Η Α’ Μαραθώνια πορεία Ειρήνης, που σχεδιάζεται από την Ελληνική Επιτροπή για τη Διεθνή Ύφεση και Ειρήνη στην Αθήνα για την 21η Απριλίου 1963, απαγορεύεται από την αστυνομία και το ελληνικό κράτος. Οι νέοι του Μπέρτραντ Ράσελ θα παρέμβουν δυναμικά και θα κινητοποιήσουν την ελληνική νεολαία. Η Αθήνα θα στρατοκρατηθεί. Η πορεία θα αναχαιτιστεί στους Αμπελοκήπους και θα πραγματοποιηθούν χιλιάδες συλλήψεις. Ο Γρ. Λαμπράκης ξεφεύγει από τον κλοιό και φθάνει στον Μαραθώνα. Από κει περπάτησε ξεδιπλώνοντας το πανό του Όλντερμάστον με την επιγραφή ΕΛΛΑΣ και το σήμα αφοπλισμού δεξιά και αριστερά. Μαζί του ο Κύπριος ποιητής Τεύκρος Ανθίας, η γυναίκα του, η Γιούλη Λιναρδάτου, ο Γιώργος Γέρου και μερικοί άλλοι συναγωνιστές που έσπασαν τον κλοιό της αστυνομίας.

Λίγες μέρες αργότερα, στις 22 Μαΐου, όπως πληροφορούμαστε από τη σχετική πρόσκληση «ημέρα Τετάρτη και ώρα 7.30», η Επιτροπή Θεσσαλονίκης για τη Διεθνή Ύφεση και Ειρήνη οργανώνει δημόσια εκδήλωση επί της οδού Αριστοτέλη, αίθουσα Πικαντίλυ. Κατά την εκδήλωση θα μιλήσουν οι αφικνούμενοι από την Αθήνα κ.κ. Γρ. Λαμπράκης υφηγητής Πανεπιστημίου, και ο δικηγόρος Ρηγόπουλος με θέμα «Ειρήνη και Αφοπλισμός για τον κόσμο ολόκληρο και για την Ελλάδα». Η Επιτροπή καλεί όλους τους φίλους της Ειρήνης να συμμετάσχουν στην εκδήλωση. Ήταν η πρώτη ανακοίνωση της Επιτροπής Ειρήνης. Η εκδήλωση κατόπιν άνωθεν πιέσεων έγινε τελικά στην αίθουσα του ΔΣΚ (Δημοκρατικό Συνδικαλιστικό Κίνημα) στη διασταύρωση των οδών Βενιζέλου και Ερμού.

Τα όσα εξελίχθηκαν στη συνέχεια είναι τρομακτικά. Η αντισυγκέντρωση, η κάλυψη της αστυνομίας, το τρίκυκλο του Γκοτζαμάνη και τον Εμμανουηλίδη, το θανατηφόρο χτύπημα ο πολίτης Χατζηαποστόλου (Τίγρης), που σκαρφαλώνει στο ήδη εν κινήσει τρίκυκλο, η ακινητοποίηση των δραστών και η παράδοσή τους στην αστυνομία, η μεταφορά του ήδη κλινικά νεκρού Γρ. Λαμπράκη στο Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ, η τετραήμερη μάχη με το θάνατο και η μεταφορά του μ’ ένα άδειο τραίνο στην Αθήνα, που διασχίζει την αποκλεισμένη από αστυνομικούς έρημη ύπαιθρο, το λαϊκό προσκύνημα στο παρεκκλήσι του Αγίου Ελευθερίου και η μεγαλειώδης διαδήλωση-κηδεία στις 28 Μαΐου 1963.

Ο ρόλος του ανακριτή Χρήστου Σαρτζετάκη θα είναι καθοριστικός για τις ευθύνες του παρακράτους. Το γεγονός αποτέλεσε τελικά καταλύτη για το ξέσπασμα της υποβόσκουσας πολιτικής κρίσης. Η δημοσιογραφική έρευνα και οι ανακρίσεις που ακολούθησαν ανέδειξαν με σαφήνεια το πλέγμα συνεργασίας και συνενοχής κρατικών οργάνων και παρακρατικών οργανώσεων, ενώ η φυσιογνωμία του Γρηγόρη Λαμπράκη, η μαχητική του δραστηριότητα και η σύγκρουσή του με τη Βασίλισσα Φρειδερίκη έδωσαν στο γεγονός της δολοφονίας του ευρύτερες πολιτικές διαστάσεις. Η κυβέρνηση Καραμανλή έπεσε και άνοιξε ο δρόμος για τις εκλογές του Νοεμβρίου 1963.

Η δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη αποτέλεσε ορόσημο στους αγώνες του ελληνικού λαού για την πολιτική χειραφέτησή του και την αποκατάσταση της Δημοκρατίας. Συνέβαλε στην ενότητα των λαϊκών δυνάμεων και ιδιαίτερα της νεολαίας καθώς ήταν η γενεσιουργός αιτία του μεγάλου κινήματος των Λαμπράκηδων. Πολλοί πίστευαν, υπερβολικά ίσως, ότι οι τεράστιες εκδηλώσεις που ακολούθησαν την δολοφονία του, η τεράστια διαδήλωση-κηδεία, το ξέσπασμα του λαού και το μούδιασμα των αντιδραστικών δυνάμεων δεν αξιοποιήθηκαν προς την κατεύθυνση της ανατροπής του πολιτικού συστήματος.

Εκ του αποτελέσματος μπορούμε να πούμε ότι η θυσία του Γρηγόρη Λαμπράκη δεν στάθηκε η ευκαιρία στέρεων δημοκρατικών δεσμών και δικτύων που θα έθεταν σε αχρηστία τα επόμενα σχέδια των δυνάμεων του παρακράτους, των μυστικών υπηρεσιών και του στρατού, ώστε να αποφευχθεί ο τελικός στόχος, η ανατροπή της Δημοκρατίας τον Απρίλιο του 1967.

Θανάσης Καλαφάτης

Πρόεδρος της ΕΜΙΑΝ