ΟΜΙΛΙΑ ΘΑΝΑΣΗ ΚΑΛΑΦΑΤΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΔΝΛ, 21/11/2013

Μορφές οργάνωσης και δράσης της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη

στην ελληνική περιφέρεια 1963–1966*


Στη σημερινή ανακοίνωση θα επικεντρωθώ σε ορισμένες μορφές οργάνωσης, ειδικότερα της στρατολόγησης, στις γραμμές της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη καθώς και κάποιες μορφές δράσης, εστιάζοντας κυρίως στην πολιτιστική δράση.

           Πριν έρθω στο κύριο θέμα, πρέπει να σημειώσω ότι οι αναφορές που θα ακολουθήσουν έχουν κυρίως βιωματικό χαρακτήρα από τη συμμετοχή μου στη Δημοκρατική Νεολαία Λαμπράκη και ότι μιλώντας για τη Δημοκρατική Νεολαία Λαμπράκη πρέπει να ξεχωρίσουμε τρεις οργανωτικές μορφές:

α) τη Δημοκρατική Κίνηση Νέων «Γρηγόρης Λαμπράκης» (ΔΚΝΓΛ), Ιούνιος 1963-Σεπτέμβριος 1964,

β) τη Νεολαία Λαμπράκη, που προέκυψε από τη συγχώνευση των οργανώσεων ΔΚΝΓΛ και Νεολαία ΕΔΑ (Ν.ΕΔΑ), Σεπτέμβριος 1964-Μάρτιος 1965 (η συμφωνία για το συντονισμό των δύο οργανώσεων είχε επέλθει τον Ιούνιο του 1964) και

γ) τη Δημοκρατική Νεολαία Λαμπράκη (ΔΝΛ), Μάρτιος 1965-Απρίλιος 1967 και το μικρό διάστημα από τον Απρίλιο του 1967 μέχρι την ίδρυση του Ρήγα. Η Δημοκρατική Νεολαία Λαμπράκη την τελευταία αυτή περίοδο υπήρχε με την πολιτική έκφρασή της και όχι την οργανωτική και εδώ ανακύπτει ένα θέμα: η αναγνώριση του αντιστασιακού έργου της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη στην πρώτη περίοδο της χούντας, 1967–1969.

            Σχετικά με την πορεία των ιστορικών προσεγγίσεων για την ίδρυση και ανάπτυξη της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη έχουμε το βιβλίο της Σαιν Μαρτέν που στηρίχθηκε κυρίως σε προφορικά στοιχεία[1]. Ακολουθούν τα δημοσιεύματα των πρωταγωνιστών στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο μετά τη πτώση της χούντας, εστιασμένα κυρίως στο πρόβλημα της συγχώνευσης, καθώς και πολλές αναφορές σε σύγχρονα βιβλία που αναφέρονται στη δεκαετία του 1960. Ακολουθεί το έργο της Ιωάννας Παπαθανασίου σε συνεργασία με τους Πολίνα Ιορδανίδου, Άντα Κάπολα, Αγγελική Χριστοδούλου και Τάσο Σακελλαρόπουλο με τίτλο Η Νεολαία Λαμπράκη τη δεκαετία του 1960. Αρχειακές τεκμηριώσεις και αυτοβιογραφικές καταθέσεις (2008), που αποτελεί σταθμό σχετικά με τις ιστορικές μελέτες γύρω από τη Νεολαία Λαμπράκη. Τα δημοσιεύματα αυτά ακολουθούν κι άλλες αναφορές επιστημονικού χαρακτήρα που επιχειρούν να ερμηνεύσουν την άνοδο του νεολαιίστικου κινήματος τη δεκαετία του ’60 με βάση υποδείγματα από τη θεωρία των κοινωνικών κινημάτων, στα οποία εντάσσεται και το νεολαιίστικο ελληνικό κίνημα.

            Θα ήθελα να σημειώσω ότι εμείς που πήραμε μέρος σε αυτό το κίνημα της νεολαίας στα τέλη της δεκαετίας του ’50 και τις αρχές της δεκαετίας του ’60, όντας μέσα στο ίδιο το κίνημα δεν μπορούμε να δούμε όλες τις διαστάσεις του και τις επιδράσεις του στην κοινωνία για ένα μακρύ διάστημα, γι’ αυτό και δεν επιχειρήσαμε να ασχοληθούμε ιστορικά με την αξιολόγησή του. Έχουμε όμως τη γνώμη ότι τα γραπτά στοιχεία, είτε γιατί είναι ελλιπή ή ψυχρά είτε γιατί τα υποδείγματα μελέτης είναι σχηματικά, δεν μπορούν να αποδώσουν όλη τη χυμώδη και πολύπλευρη δράση των νεολαιίστικων οργανώσεων της Αριστεράς και ιδιαίτερα της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη.

 

Οι μορφές στρατολόγησης και οργάνωσης

 

Με τη δημιουργία της Δημοκρατικής Κίνησης Νέων «Γρηγόρης Λαμπράκης» αρχίζουν οι πρώτες προσπάθειες συγκρότησης οργανώσεων στο κέντρο και στην περιφέρεια. Είναι φυσικό οι πρωτοβουλίες να ξεκινούν από χώρους που έχουν μια αγωνιστική παράδοση, για να μπορέσει στη συνέχεια η οργάνωση να κινηθεί και σε χώρους-τόπους με λιγότερα αγωνιστικά στηρίγματα. Η μελέτη του στησίματος των οργανώσεων επιβεβαίωσε την τακτική αυτή. Το πρώτο εξάμηνο, Ιούνιος-Δεκέμβριος 1963, ο αγώνας αναπτύχθηκε στην Α΄ και Β΄ Περιφέρεια της Αθήνας και του Πειραιά, στην Κεντρική Μακεδονία, με βασικό πόλο ανάπτυξης το Νομό Θεσσαλονίκης, την Ανατολική Θεσσαλία και την Ανατολική Στερεά, με κομβική οργάνωση εκείνη της Λαμίας. Στο δεύτερο εξάμηνο, Ιανουάριος-Ιούνιος 1964, ο αγώνας επεκτάθηκε στην Ανατολική Μακεδονία, την Ήπειρο, το Ιόνιο και τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου. Η εσωτερική γραμμή επέκτασης μέσα στις περιφέρειες έχει σαν σημεία σύνδεσης, όπως αναφέραμε προηγουμένως, χώρους με ιδιαίτερη αγωνιστική παράδοση. Στην περιφέρεια αξίζει να σημειώσουμε, στην πρώτη φάση, δύο οργανώσεις, της Λαμίας και της Τρίπολης, που παραπέμπουν σημειολογικά στον Άρη Βελουχιώτη και τον Γρηγόρη Λαμπράκη αντίστοιχα.

            Η ανάπτυξη της οργάνωσης πήρε γρήγορα πρωτόφαντους ρυθμούς μετά τη συγχώνευση με τη Νεολαία ΕΔΑ, από τον Σεπτέμβριο του 1964 μέχρι το Α΄ Συνέδριο της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη και συνεχίστηκε, σε πιο αργούς ρυθμούς, μέχρι τα τέλη του 1965. Η δολοφονία του Σωτήρη Πέτρουλα έδωσε νέα ώθηση ενώ ακολούθησε μια κάμψη της δράσης το 1966. Να σημειώσουμε εδώ ότι πέρα από τη μεγάλη και έντονη συμμετοχή της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη στις Ιουλιανές κινητοποιήσεις, το καλοκαίρι  του 1965, έγιναν 500 συγκεντρώσεις σε όλη την Ελλάδα για την καταδίκη της δολοφονίας του Πέτρουλα.

            Οι κλασσικές μορφές στρατολόγησης είναι η ατομική στρατολόγηση και η μαζική. Η μύηση στην πρώτη περίπτωση γίνεται με την παρέμβαση του διαφωτιστή-καθοδηγητή, ενώ η δεύτερη αφορά ιδιαίτερες συνθήκες όπου τα μέλη μιας νεολαιίστικης παρέας ή άλλης νεανικής κοινότητας, δέχονται από κοινού τις αρχές και τις κατευθύνσεις της νέας οργάνωσης και προσχωρούν στις γραμμές της.

            Η πρώτη μορφή, αυτή της ατομικής προσχώρησης, συνδέεται κυρίως με την εισδοχή στις οργανώσεις της Νεολαίας της ΕΔΑ, χωρίς εδώ να αποκλείονται και περιπτώσεις μαζικής προσχώρησης σε ορισμένες ιδιαίτερες στιγμές της ανάπτυξής της.

            Μετά τη συγχώνευση στρατεύθηκα οργανωτικά για την ανάπτυξη των οργανώσεων στη περιφέρεια. Κινήθηκα στην Ανατολική Πελοπόννησο, την Ανατολική Στερεά και αργότερα στην Κεντροδυτική Μακεδονία.

            Στην Ανατολική Πελοπόννησο στήναμε και ενισχύαμε έναν πυρήνα στην πρωτεύουσα κάθε νομού, ενώ ταυτόχρονα στήναμε οργανώσεις στην περιφέρεια που στη συνέχεια συνδέονταν με τον κεντρικό πυρήνα.

            Όταν ξεκινούσαμε αυτή την οργανωμένη προσπάθεια, η τοπική ΕΔΑ μας συνέδεε με μεμονωμένα άτομα που μυούσαν άλλα νέα άτομα, συνήθως παιδιά οργανωμένων αριστερών ή συμπαθούντων. Θυμάμαι όταν φτάσαμε στη Μεγαλόπολη μας είχαν παραπέμψει σε ένα φίλο που είχε μια ταβέρνα, τον Εξηνταβελόνη, και μας σύστησε αμέσως το γιό του, αργότερα αντιχουντικό αγωνιστή και συγκρατούμενό μου στις φυλακές Κορυδαλλού, κρατώντας απαισιόδοξα τους φόβους γιατί πολλά παιδιά αριστερών ήταν διστακτικά. Τους είπαμε ότι πρέπει να μιλήσουμε ανοικτά για τα προβλήματα των νέων εξειδικεύοντάς τα στην περιφέρειά τους, για τα ζητήματα της δημοκρατίας και τη θέση της Νεολαίας Λαμπράκη. Έτσι προχωρήσαμε σε αυτοσχέδιες adhock ανοικτές συγκεντρώσεις στην πλατεία και στους χώρους της δουλειάς. Το άνοιγμα ήταν ελπιδοφόρο, αρκετά άτομα δέχτηκαν να συνεχίσουν την επαφή μαζί μας.

            Στην Κόρινθο μας έστειλαν σε ένα μπάρμπα-νεολαίο που έμενε στο Συνοικισμό Κορίνθου. Φτάσαμε στο σπίτι του, οι δικοί του μας είπαν ότι θα τον βρίσκαμε 100 μέτρα μακριά σε ένα κοτέτσι. Τον συναντήσαμε και του εξηγήσαμε το σκοπό του ταξιδιού μας. Μας είπε ότι είχε επαφή με 3–4 νεολαίους και θα πήγαινε να τους ειδοποιήσει αμέσως να έρθουν στο κοτέτσι για λόγους ασφαλείας. Προφανώς επρόκειτο για κάποια μεμονωμένα μέλη της Νεολαίας της ΕΔΑ. Συμφωνήσαμε να συγκεντρώσει τους νεολαίους αυτούς και ύστερα να κάνουμε όλοι μαζί μια εξόρμηση στους χώρους συγκέντρωσης των νέων. Πήγαμε στα καφενεία και έξω από το Γυμνάσιο. Μιλήσαμε ανοικτά, εξηγήσαμε ποιοι είμαστε και τι θέλουμε με βάση το «Μανιφέστο» των Λαμπράκηδων. Με τον τρόπο αυτό άρχισε η μαζική στρατολόγηση σε μια περιοχή δύσκολη, καθώς σε τέσσερις νομούς της Πελοποννήσου, Κορίνθου, Αρκαδίας, Μεσσηνίας και Λακωνίας, υπήρχαν στρατιωτικά κέντρα εκπαίδευσης ή στρατιωτικές σχολές. Τα Γραφεία Α2 τα οποία συνεργάζονταν με την τοπική Ασφάλεια κατατρομοκρατούσαν τους κατοίκους. Στα Άσπρα Χώματα, έξω από την Καλαμάτα, δυνάμεις από το Α2 του στρατού σε συνεργασία με άντρες της τοπικής Ασφάλειας μας διέλυσαν ανοικτή συγκέντρωση. Παρενθετικά να σημειώσω ότι στις εξορμήσεις κλιμακίων της ΔΝΛ σε χωριά και κωμοπόλεις της Δυτικής Μεσσηνίας ξανασυνδεόμασταν με το κίνημα παλαιών αγροτών-συναιτεριστών που είχαν αδρανοποιηθεί χρόνια. Η ανάπτυξη του κινήματος των νέων άνοιξε το δρόμο για μια εκ νέου συμμετοχή τους στο εργατικό κίνημα.

            Στην Κόρινθο στήσαμε και άλλα προγεφυρώματα. Στο Λουτράκι ο σύντροφος Τζέκος επέμενε στην παλιά τακτική της ατομικής στρατολόγησης από παιδιά αριστερών οικογενειών. Παρά το γεγονός ότι στην Κόρινθο είχαμε σε σύντομο διάστημα καλά οργανωτικά αποτελέσματα, οι σύντροφοι Ρήγας και Πανουτσόπουλος ήταν διστακτικοί. «Θα μας κάψετε», μας έλεγαν, «εδώ είναι στρατός». Όμως λίγο καιρό αργότερα, αφού είχε μεσολαβήσει η δολοφονία του Σωτήρη Πέτρουλα, εκεί πάλι στην Κόρινθο ανεβήκαμε στα Γραφεία της ΕΔΑ, που βρίσκονταν σε κεντρικό δρόμο, και σε ώρα αιχμής από το μπαλκόνι πετάξαμε ένα μεγάλο σάκο με φέιγ-βολάν που έγραφαν «114», «Ο Πέτρουλας ζει και μας οδηγεί» κ.ά., αφήνοντάς τα να διασκορπιστούν στον αέρα. Αυτά κυκλοφόρησαν κι όχι ως εκ θαύματος, αλλά γιατί οι συνθήκες είχαν αλλάξει∙ εκατοντάδες πολίτες έσκυψαν και μάζεψαν τα φέιγ-βολάν, τα διάβαζαν με μεγάλη προσοχή και τα έβαζαν στην τσέπη τους, επιδοκιμάζοντας την ενέργειά μας. Ο πάγος είχε σπάσει.

            Σε ένα χωριό του Άργους ζούσε ο φίλος Νίκος Γκιαούρης, παλιός νεολαίος της ΕΔΑ που είχε ένα μύλο. Μας βοήθησε αρκετά, μέχρι να μιλήσουμε στην πόλη του Άργους ανοικτά στην πλατεία. Εκεί παρουσιάσθηκε μια ομάδα νέων οι οποίοι είχαν αυτοργανωθεί  με επικεφαλής τον Πέτρο Λακιώτη, έναν νέο τσαγκάρη, και ζήτησαν σύνδεση μαζί μας. Έτσι στήθηκε η πρώτη οργάνωση στο Άργος. Όμως η τοπική Ασφάλεια σύντομα εντόπισε τα μέλη της ομάδας, που προφανώς δεν ήταν παιδιά αριστερών, αλλά είχαν φτάσει σε μας μέσα από ένα γενικό κλίμα ξεσπάσματος και απελευθερώσεως της επαρχίας. Τους έκανε λοιπόν μήνυση, ότι τάχα επιχείρησαν να επιφέρουν κοινωνική αναταραχή με τη χρήση του συμβόλου Ζ.

             Βέβαια κι εδώ στην ευρύτερη περιοχή του Άργους επιχειρήσαμε να στήσουμε και να ενισχύσουμε τις οργανώσεις μας σε περιοχές με αγωνιστικές παραδόσεις. Έτσι επισκεφθήκαμε τα καπνοχώρια γύρω από τη Μηδέα. Εκεί μιλήσαμε ανοικτά στις νέες και τους νέους που ασχολούνταν με την καλλιέργεια των καπνών. Στις δέκα μέρες που μείναμε τους βοηθήσαμε στη συγκομιδή του καπνού και στις λοιπές εργασίες. Έτσι δεθήκαμε με τον ντόπιο πληθυσμό. Η συνοχή των νέων οργανώσεων εξαρτιόταν κι από το ποσοστό συμμετοχής αριστερών, κεντρώων και δεξιών μελών. Τα μεγαλύτερα ποσοστά αριστερών υπήρχαν στις οργανώσεις των πόλεων Τρίπολης και Άργους.

            Πέρα από τις μαζικές στρατολογήσεις και τις μορφές αυτοργάνωσης, ερχόμασταν σε επαφή με εργαζόμενους και εργαζόμενες σε βιομηχανίες μεταποίησης αγροτικών προϊόντων. Έτσι μιλήσαμε ανοικτά σε εργαζόμενα κορίτσια στο εργοστάσιο «Κύκνος» παραγωγής τομάτας στο Ναύπλιο μετά το τέλος της εργασίας τους∙ γύριζαν με τα πόδια στους γειτονικούς οικισμούς που ήταν τα σπίτια τους. Τα ρούχα τους ήταν σκισμένα και λερωμένα από τη σκόνη που ξεσήκωνε ο αέρας στους χωματόδρομους. Ήταν κοπέλες καταπιεσμένες, με χαμηλά μεροκάματα, χωρίς ασφάλιση και χωρίς τους κατάλληλους όρους υγιεινής και ασφάλειας στους χώρους εργασίας τους. Γύριζαν να συνεχίσουν τις οικιακές αγροτικές δουλειές. Μας άκουγαν με προσοχή. Εμείς τους μιλούσαμε για την ανάγκη να συνδικαλιστούν, να αποκτήσουν εκπρόσωπο απέναντι την εργοδοσία και την κοινωνία. Τις ξανάδαμε και δεύτερη φορά, φτιάχτηκε μια Συντονιστική Επιτροπή, ένα πρόπλασμα συνδικαλιστικού σώματος. Η στρατολόγηση των πιο δραστήριων κοριτσιών ήρθε σε μια δεύτερη φάση.

            Μια παρόμοια πρακτική ακολουθήσαμε στο εργοστάσιο Ξυλοπάν στη Σίνδο, δεκαπέντε χιλιόμετρα έξω από τη Θεσσαλονίκη. Εκεί συνέβαιναν πολλά εργατικά ατυχήματα σε νέες και νέους εργάτες που δούλευαν συμπληρωματικά. Επισκεφθήκαμε την Ξυλοπάν μαζί με το σύντροφο Νίκο Μυρσίνη ως δημοσιογράφοι της Μακεδονικής Ώρας. Μπήκαμε στο εργοστάσιο όπου οι εργαζόμενοι ήταν διστακτικοί και κατά προτροπή της εργοδοσίας εμφανίστηκαν σαν να μην υπήρχε κανένα πρόβλημα. Φεύγοντας ένας νέος εργάτης μας διαβίβασε μυστικά ένα σημείωμα για ένα ραντεβού σε συγκεκριμένο σπίτι του χωριού το απόγευμα. Εκεί μαζεύτηκαν τριάντα και πλέον νέοι και νέες εργαζόμενοι. Μας κατήγγειλαν τις απάνθρωπες συνθήκες εργασίας τους. Τους εξηγήσαμε ότι είμασταν Λαμπράκηδες, αλλά το πρώτο που έπρεπε να γίνει ήταν η οργάνωσή τους σε ένα σωματείο. Τους βοηθήσαμε και έτσι έγινε το σωματείο και συνδέθηκαν με το Εργατικό Κέντρο Θεσσαλονίκης. Σε λίγο καιρό στήθηκε στη Σίνδο και η οργάνωση νέων Λαμπράκηδων.

            Η μεγάλη παρουσία των νέων κοριτσιών στις οργανώσεις της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη σημειώθηκε στη Βόρεια Ελλάδα (κρίμα που δεν μπόρεσε να είναι μαζί μας εδώ σήμερα η συντρόφισσα Καίτη Τσαρουχά από τη Θεσσαλονίκη, ένα ατύχημα στο πόδι της μας στέρησε την πολύτιμη μαρτυρία της). Στη Θεσσαλονίκη και τα γύρω χωριά, όπου αναπτύχθηκε γρήγορα η Δημοκρατική Κίνηση Νέων «Γρηγόρης Λαμπράκης», πολλές από τις οργανώσεις ήταν αποτέλεσμα αυτοργάνωσης.

            Στη Χαλκίδα με το σύντροφο Νίκο Αρβανίτη περιοδεύσαμε σε πολλά χωριά. Στη Νέα Αρτάκη δεν υπήρχαν κορίτσια στο δρόμο. Οι άνδρες ήταν στη θάλασσα, είχαν βγει για ψάρεμα. Ρώτησα τον Νίκο που ήταν τα κορίτσια, στα χωράφια μάλλον ή όχι. Ήταν κλεισμένες στα σπίτια, όταν η ζωή έβραζε γύρω και οι πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις έτρεχαν με ξέφρενους ρυθμούς. Ένα πρωί λοιπόν κλείσαμε ραντεβού με όσα κορίτσια μπορούσαν να έρθουν στο σπίτι μιας νέας συντρόφισσας, μέλους της Ν.ΕΔΑ. Εκεί συγκεντρώθηκαν 25–30 κορίτσια ηλικίας 15–25 ετών. Η κωμόπολη ήταν αριστεροχώρι, τους μιλήσαμε για τη Νεολαία Λαμπράκη αλλά και για τις ανάγκες να σπάσει ο απομονωτισμός τους, να καταργηθεί ο γυναικωνίτης και να βρουν ένα τρόπο να συνεργαστούν, να φτιάξουν ένα συνεταιρισμό χειροτεχνημάτων ώστε οι δύο στόχοι να προχωρήσουν μαζί, η οργάνωση και ο συνεταιρισμός. Δεν είμασταν οι πρώτοι σε μια εξόρμηση στην Εύβοια της Δημοκρατικής Κίνησης Νέων «Γρηγόρης Λαμπράκης», είχαν έρθει σ’ επαφή με τον αείμνηστο σύντροφο Γρηγόρη Γιάνναρο. Σε λίγο καιρό τα κορίτσια εξέθεσαν τα προϊόντα της χειροτεχνίας τους στην κωμόπολη.     

                 Όσο πλησιάζαμε προς το συνέδριο της ΔΝΛ, οι νέοι και νέες στην ύπαιθρο έσπαγαν την απομόνωσή τους, αποκτώντας φωνή και δικαίωμα λόγου. Σ’ ορισμένες περιπτώσεις δεν χρειάζονταν επί μέρους συστάσεις και προπαρασκευές. Μπαίναμε σ’ άγνωστα χωριά, όπως στον Άγιο Γεώργιο στην Ιστιαία Ευβοίας, ανεβαίναμε στα καμπαναριά και χτυπάγαμε τις καμπάνες, Μαζευόταν όλο το χωριό, νέοι και ηλικιωμένοι. Τους λέγαμε ποιοι είμασταν και ότι θέλαμε να τους μιλήσουμε για τη μετανάστευση, για τις τιμές των αγροτικών προϊόντων, για τα προβλήματα του νομού τους. Γινόταν μια μεγάλη συζήτηση, μερικοί αποχωρούσαν, δεν μας έβριζαν, πολλοί έμεναν και συζητούσαμε κι εμείς απαντούσαμε στις απορίες τους. Ύστερα βάζαμε το πρόβλημα, ότι για να γίνουν όλα αυτά πρέπει να γίνει αγώνας, οι νέοι να οργανωθούν σε τμήματα νέων κοντά στους συνεταιρισμούς ή σ’ αυτόνομες αγροτικές ομάδες. Τέλος μιλούσαμε και για το ρόλο της Νεολαίας Λαμπράκη. Πάντοτε υπήρχαν οργανωτικά αποκρυσταλλώματα.

            Ήταν φανερό ότι το ξέσπασμα της απελευθέρωσης των νέων αγοριών και κοριτσιών δεν μπορούσε εύκολα να αξιοποιηθεί στο μεγαλύτερο βαθμό λόγω της οργανωτικής αδυναμίας και της έλλειψης του αναγκαίου στελεχιακού δυναμικού. Έτσι δεν ήταν τυχαία η ρήση του προέδρου μας Μίκη Θεοδωράκη: «Είμαστε οι μεγάλοι ψαράδες με τα τρύπια δίχτυα».

            Ήταν μια εποχή πυρετωδών ρυθμών οργανωτικής ανάπτυξης, που γίνονταν με πολυσχιδείς τρόπους. Μπαίναμε στα χωριά της Βοιωτίας και έβλεπες στα πρόσωπα των νέων, αλλά και των μεγαλύτερων, να ανασαίνει μια νέα ζωή, μια καινούργια ελπίδα. Πέρα από τη Θήβα και τη Λειβαδιά, που είχαν ήδη αναπτυχθεί σταθεροί πυρήνες, στα Βάγια, στην Αλίαρτο, τον Ορχομενό, τον Καραντά (Ελλοπία) ήταν ακόμη εκεί νέοι που δεν είχαν φύγει, έμεναν για να δουλεύουν στα μπαμπάκια. Ενώ άλλοι πολύ πιο κάτω εργάζονταν στα Οινόφυτα, στη βιομηχανική ζώνη. Σ’ όλα τα χωριά της Βοιωτίας δεν χρειάζονταν συστάσεις. Μιλούσαμε σε ανοικτές συγκεντρώσεις. Στην Ελλοπία μιλήσαμε σε ένα μεγάλο καφενείο. Ήταν ένα ακροατήριο μεικτό, πολλοί νέοι αλλά και πολλοί αγρότες με ηλιοκαμένα πρόσωπα και ροζιασμένα χέρια. Εδώ μιλήσαμε πρώτα για τα αγροτικά προβλήματα, ύστερα για τις γενικότερες πολιτικές εξελίξεις και τέλος για την ανάγκη να ενισχυθούν οι αγώνες των αγροτών και της νεολαίας με τη συσπείρωση στις μαζικές οργανώσεις. Τέλος μιλήσαμε για τους σκοπούς της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη. Έγινε μεγάλη συζήτηση και προσφέρθηκαν μερικοί νέοι να μπουν στις γραμμές μας. Βέβαια δεν είμασταν σε τυχαίο χωριό. Όταν τελείωσε η συγκέντρωση μας πλησίασε ένας ηλικιωμένος γεροδεμένος άντρας και μας αποκάλυψε ότι ήταν αδελφός του γραμματέα του ΚΚΕ Κώστα Κολιγιάννη και ότι είμασταν φιλοξενούμενοί του για απόψε. Πήγαμε στο σπίτι, ήταν εγκάρδιος, ανοικτός σύντροφος, μας παρέθεσε ένα γεύμα με γνήσια αγροτικά προϊόντα, καλό τυρί, πατάτες και κατσικίσιο κρέας. Σε κάποια στιγμή μας είπε: «Σύντροφοι, σας άκουσα στο καφενείο που αναπτύξατε τις θέσεις σας για τα οικονομικά προβλήματα και τη νεολαία, αλλά θα ήθελα να σας ρωτήσω, ποια είναι η πραγματική γραμμή του κόμματος;» Εγώ του απάντησα: «Εμείς και εσύ ζούμε εδώ στην Ελλάδα, παλεύουμε και αγωνιζόμαστε για την κοινωνική ανατροπή, εμείς και εσύ είμαστε το νέο κόμμα και εμείς στη νεολαία προβάλλουμε το νέο τύπο οργάνωσής της, που ανταποκρίνεται στις ανάγκες της σημερινής νεολαίας και στις προσδοκίες μιας νέας Ελλάδας.» Ο σύντροφος μπερδεύτηκε, όπως μπερδεύονταν κι άλλοι σύντροφοι γραμματείς νομαρχιακών επιτροπών της ΕΔΑ που κρατούσαν σημειώσεις και τετράδια για τα άτακτα παιδιά, τους Λαμπράκηδες. Αυτά, ως γνωστό, βρέθηκαν στα αρχεία της ΕΔΑ που είχε κατασχέσει η χούντα. Έτσι στις πρώτες μέρες της Δικτατορίας η χούντα προσπάθησε να τα αξιοποιήσει εμφανίζοντάς τα με σχόλια στον τύπο σαν σύγκρουση ΚΚΕ-ΕΔΑ και Λαμπράκηδων.

            Προσπάθησα να σκιαγραφήσω μέσα από παραδείγματα τους πολύμορφους τρόπους στρατολόγησης στις γραμμές της Νεολαίας Λαμπράκη. Δεν θέλω να σας κουράσω παραπάνω. Αυτό που θέλω να σημειώσω είναι ότι πολλές φορές στις εκθέσεις του Κεντρικού Συμβουλίου παραλείπονταν πολλά στοιχεία που αφορούσαν τις μορφές οργανωτικής ανάπτυξης, έτσι ώστε χάνονταν το χρώμα και το κλίμα όλης αυτής της ανάτασης καθώς τα κείμενά αυτά περιείχαν περισσότερα ποσοτικά παρά ποιοτικά στοιχεία.

            Βασικό οργανωτικό κέντρο ήταν κυρίως η Λέσχη των Λαμπράκηδων. Αυτή ήταν το σύμβολο της παρουσίας και το κέντρο εξόρμησης της οργάνωσης. Από τα κεντρικά ζητήματα ήταν η ανάπτυξη πολιτιστικών εκδηλώσεων. Πολλές φορές αυτή η δράση έπαιρνε μια εσωστρέφεια. Υπήρχαν λοιπόν δύο στόχοι. Πρώτον να κρατήσουμε τη Λέσχη όρθια. Στόχος των αντιδραστικών δυνάμεων και της Ασφάλειας ήταν να αστυνομεύουν τις Λέσχες και ύστερα να τις καταστρέφουν ή να τις ανατινάζουν. Πραγματικά μια μεγάλη μάχη δόθηκε κυρίως στη Βόρεια Ελλάδα και ιδιαίτερα στη Μακεδονία για να κρατηθούν όρθιες οι Λέσχες. Οι λόγοι για τη Μακεδονία ήταν ευνόητοι (στρατιωτικά τάγματα, παραμεθόρια περιοχή, η οποία ήταν απαγορευμένη και καταργήθηκε από τους Λαμπράκηδες κ.ά.). Βέβαια μικρότερες εντάσεις σημειώθηκαν και στην Αθήνα και ιδιαίτερα στις Λέσχες της Β΄ Περιφέρειας (Περιστέρι και αλλού).

            Δεύτερος στόχος ήταν η πολιτιστική δραστηριότητα να διαφύγει από τους τέσσερεις τοίχους της Λέσχης. Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι ανάμεσα στις μορφές δράσης της νεολαίας, η πολιτιστική δράση κατείχε μια ιδιαίτερη θέση. Ήταν κάτι που ανταποκρίνονταν στις ανάγκες της νέας γενιάς και ολόκληρου του ελληνικού λαού. Μπορώ να μιλήσω για την πολιτιστική ανάπτυξη στην περιφέρεια, ειδικότερα στη Βόρεια Μακεδονία με τα δύο Φεστιβάλ κοριτσιών, και ύστερα με τις μεγάλες εξορμήσεις του Μίκη Θεοδωράκη, όπου υπήρχε ένα πάντρεμα της μουσικής με την πολιτική. Μέσα σε μεγάλη πολιτιστική στέρηση αναπτύχθηκαν οι πολιτιστικές δραστηριότητες για την πνευματική ανέλιξη των μελών της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη, που γίνονταν κυρίως σε κλειστούς χώρους και ύστερα οι μεγάλες εξορμήσεις, συναυλίες, ομιλίες, θεατρικές παραστάσεις που απευθύνονταν σε μεγάλα ακροατήρια. Εδώ υπάρχει μια συστοίχιση του κινήματος των Λαμπράκηδων με τη μεγάλη πολιτιστική άνοιξη της δεκαετίας του 1960.

            Δεν θέλω να μακρηγορήσω περισσότερο. Θέλω να τελειώσω σημειώνοντας ότι ήταν μια εποχή κοσμογονική για την ύπαιθρο. Οι πολιτικές εξελίξεις έτρεχαν με ταχείς ρυθμούς από το 1961 και μετά. Ύστερα είχαμε την πτώση του Καραμανλισμού και τους μεγάλους αγροτικούς αγώνες 1962–1966, που άρχισαν με τις κινητοποιήσεις των καπνοπαραγωγών στην Αιτωλοακαρνανία, το 1962, και έκλεισαν περίπου με τα μεγάλα συλλαλητήρια των σιτοπαραγωγών, το 1966 στη Θεσσαλονίκη. Αυτές οι αγροτικές κινητοποιήσεις ενισχύονταν από τις πολιτικές εξελίξεις, αλλά με τη σειρά τους επηρέαζαν θετικά τις τελευταίες. Στον αγροτικό χώρο σημειώνονταν διαφοροποιήσεις. Στη Μακεδονία και σε άλλες περιοχές είχαμε σαφείς διαχωρισμούς:

α) τα ορεινά χωριά που έφθιναν, δίνοντας το μεγαλύτερο ποσοστό νέων και ενεργού πληθυσμού στον Μινώταυρο της μετανάστευσης,

β) τα πεδινά χωριά όπου αναπτύσσονταν οι καλλιέργειες και κρατούσαν αρκετούς νέους, που ήταν αποτέλεσμα του δημογραφικού μπουμ μετά τον πόλεμο και

γ) οι κωμοπόλεις που βρίσκονταν στους μεγάλους οδικούς κόμβους και συγκέντρωναν τα εργοστάσια μεταποίησης αγροτικών προϊόντων και άλλες βιομηχανικές δραστηριότητες.

            Ήταν ένας κόσμος που χρειαζόταν βοήθεια και στήριξη, ενώ οι συνθήκες ήταν ώριμες για τη δημιουργία μιας ενιαίας μετωπικής οργάνωσης που θα συνέβαλε στη σύνδεση του χωριού και με την πόλη. Αυτή ήταν η Κίνηση Νέων «Φίλοι του Χωριού». Δραστηριοποιήθηκε στα καπνοχώρια και τις διάφορες περιοχές από τη Θεσσαλία μέχρι την Κεντρική και Ανατολική Μακεδονία. Αναγνωρίστηκε από την ΠΑΣΕΓΕΣ, πήρε μέρος στην οργανωτική σύσκεψή της για τα μεγάλα συλλαλητήρια των σιτοπαραγωγών στη Θεσσαλονίκη, κατέβηκε με δικό της μπλοκ, 1.500–2.000 νέοι αγρότες προσυγκεντρώθηκαν στην πλατεία Μοναστηρίου.

            Εν κατακλείδι οι τελευταίες μορφές οργάνωσης και δράσης που καθορίστηκαν από τις κοινωνικές συνθήκες δεν μπορούσαν να συμβιβαστούν με τη λογική των προηγούμενων όπως εκείνες της Ν.ΕΔΑ. Απαιτούνταν, επιβαλλόταν και τελικά κατακτήθηκε ένας μεγαλύτερος βαθμός αυτονομίας από τα κομματικά κέντρα.

            Θα κλείσω εδώ για να υπάρξει χρόνος να επανεξετασθεί το θέμα αυτό στην επόμενη συνεδρία.    

 Θανάσης Καλαφάτης

 

  

*Εισήγηση στην επιστημονική ημερίδα της ΕΜΙΑΝ με θέμα «Ιστορικές προσεγγίσεις για τη Δημοκρατική Νεολαία Λαμπράκη» που έγινε στη μεγάλη αίθουσα της ΕΣΗΕΑ, Ακαδημίας 20-Αθήνα, στις 21/11/2013.



[1] Κατερίνα Σαιν Μαρτέν, Λαμπράκηδες. Ιστορία μιας γενιάς, Αθήνα 1984.