ΜΑΚΑΡΙΟΙ ΟΙ ΔΕΔΙΩΓΜΕΝΟΙ ΕΝΕΚΕΝ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ....

Σπάνια κερδίζει άνθρωπος την αγάπη και την αναγνώριση τόσων πολλών και για τόσα πολλά όσο ο Στέφανος Στεφάνου. Πολλοί ήταν αυτοί που ένιωσαν την ανάγκη, σαν για να καλύψουν το κενό της απουσίας του, να μιλήσουν και να γράψουν γι’ αυτόν από την επομένη κιόλας της ξαφνικής αποδημίας του, ανήμερα Πρωτοχρονιά: Για την ένταξή του στην Αριστερά από την άγουρη εφηβεία, δεκαπέντε χρονών παιδί στις γραμμές της κομμουνιστικής νεολαίας το 1941,  για τη δράση του  στην ΕΠΟΝ μετά, το 1943, για τον δεκαεπτάχρονο ανταρτοεπονίτη στα βουνά της Θράκης. Για τις διώξεις, τη σκληρή εμπειρία της φυλακής και της εξορίας από το 1946 ώς τις αρχές του ’60. Την ένταξή του, από πόστα ευθύνης, στις γραμμές της ΕΔΑ, της νεολαίας της και της νεολαίας Λαμπράκη, στη συνέχεια. Τη σύλληψή του από την απριλιανή δικτατορία, και τα στρατόπεδα της νέας εξορίας. Τη διαφωνία του με τις πολιτικές αποτιμήσεις της ηγεσίας του εξόριστου κόμματος και τις κρίσιμες αποφάσεις της ΚΕ, που οδήγησαν στη διάσπαση του ΚΚΕ. Τη σφοδρή δημόσια καταγγελία, μέσα από τα δεσμωτήρια της χούντας, της καταστολής της Άνοιξης της Πράγας από τα σοβιετικά τανκς το καλοκαίρι του 1968. Τη συμμετοχή του, μετά το 1974, ως ανένταχτος αριστερός, στις αναζητήσεις για μια νέα ελληνική Αριστερά. Τις επιδόσεις του ως επιμελητής επιστημονικών εκδόσεων υψηλού κύρους, τη συνδρομή του στο έργο των ΑΣΚΙ και την ΕΜΙΑΝ, την οποίας υπήρξε συνιδρυτής και ένας από τους βασικούς εμπνευστές και συντελεστές του έργου της.

Αναζητώντας τον άνθρωπο που δεν έπαψε ποτέ να αφουγκράζεται την εποχή του και να παρακολουθεί τον βηματισμό της κοινωνίας και της πολιτικής, δεν θα αρκεστούμε σε αυτά. Αναζητώντας τον πολίτη που το όραμά του δεν ήταν η νομοτελειακή έλευση ενός τελεσίδικο παράδεισου δικαίωσης και δικαιοσύνης, αλλά μια κοινωνία άλλη, σε διαρκή εγρήγορση, ένας αέναα αναγεννώμενος σοσιαλισμός, δεν θα σταθούμε εδώ.

Θα τον αναζητήσουμε πέρα ακόμη κι απ’ τις σελίδες της αυτοβιογραφίας του, της σεμνής αυτής και πολύτιμης κατάθεσης μιας διαδρομής τριάντα χρόνων στην υπηρεσία τού «εμείς».* Θα αναζητήσουμε το ίχνος του στην εσοδεία ενός λόγου άμεσου, διατυπωμένου με τη λυτρωτική ελευθερία της αυθόρμητης κατάθεσης, όπως η συνέντευξη που έδωσε για την «Εποχή» το καλοκαίρι 2010, και που, για ευνόητους λόγους οικονομίας χώρου, δεν είχε δημοσιευτεί τότε ολόκληρη.**

 

Ένας χειρώνακτας

Ο Στέφανος ήταν ένας χειρώνακτας. Χειρώνακτας  της γης στα παιδικά του και στην εφηβεία, χειρώνακτας της γραφίδας στην ωριμότητα. Υπηρέτης του πνευματικού πολιτισμού και ξωμάχος της γης, υπερασπίστηκε και τα δύο με ζέση:

«Πάνω από τα μισά μέλη της Νεολαίας Λαμπράκη ήταν αγρότες. Και ήταν αυτοί που πήραν με πολλή διάθεση το πολιτιστικό στοιχείο. Στήθηκαν λέσχες από την Κορνοφωλιά του Έβρου μέχρι τη Λευκίμμη της Κέρκυρας και από το Αγγελόκαστρο της Αιτωλοακαρνανίας έως το Μικροχώρι του Κιλκίς, στο Ηράκλειο το χωριό του Ποδιά,*** στη Θεσσαλία η Ραψάνη. Αυτοί οι αγρότες πήραν στα χέρια τους το κύμα του πολιτισμού. Στους Αραχαμίτες, ένα χωριό του Κιλκίς στην επιτηρούμενη ζώνη, το 1964, πέντε παιδιά σε ένα χωριό 180 κατοίκων, έφτιαξαν λέσχη νεολαίας Λαμπράκη. Τους την έκαψαν δυο φορές και την έφτιαξαν από την αρχή άλλες τόσες. Έφτιαξαν βιβλιοθήκη, έδιναν θεατρικές παραστάσεις, άκουγαν μουσική, μάζεψαν τη νεολαία του χωριού. Αυτόν τον κόσμο, παρόλο που είμασταν οι μόνοι που τον προσέξαμε, δεν τον προσέξαμε όσο χρειαζόταν και όσο μας σύφερνε. Διότι μας έφαγε ο εργατισμός…

»Τι επαγγέλθηκε η Αριστερά όταν πρωτοφάνηκε μέσα στις συνθήκες του αναπτυσσόμενου καπιταλισμού; Μιαν άλλη κοινωνία. Τι ήταν αυτή; Κυρίως ένας άλλος πολιτισμός, άλλου είδους σχέσεις των ανθρώπων. Τι είναι ο πολιτισμός αν όχι οι σχέσεις των ανθρώπων μεταξύ τους, αν όχι το σύνολο της κοινωνικής ζωής;

»Στους σκοπούς της ΕΠΟΝ στην Κατοχή ήταν και η δημιουργία ενός νέου ελληνικού πολιτισμού. Αφιέρωνε τη μισή της δραστηριότητα στο να στήνει σχολειά που ήταν κατεστραμμένα, θέατρα, βιβλιοθήκες. Μεγάλο μέρος των δραστηριοτήτων της νεολαίας της ΕΔΑ και της νεολαίας Λαμπράκη, κάλυπταν οι πολιτιστικές εκδηλώσεις και προπαντός η γεωγραφική τους εξάπλωση. Αν το νέο τραγούδι της δεκαετίας του ’60 διαδόθηκε σε όλη την Ελλάδα αυτό δεν έγινε από τα μέσα μετάδοσης, αφού υπήρχε μόνο το κρατικό ραδιόφωνο, όπου τα τραγούδια περνούσαν από ψιλό κόσκινο. Η εξάπλωση του τραγουδιού, που πιστεύω ότι είναι ένα από τα σπουδαιότερα επιτεύγματα της μεταπολεμικής Ελλάδας, έγινε με όχημα τις πολιτικές οργανώσεις. Η νεολαία πήρε στους ώμους της αυτά τα τραγούδια και τα πήγε στα σύνορα. Το ραδιόφωνο δεν τα έπαιζε, πικάπ δεν είχε κανένας. Τα πήγε η φωνή. Μεγάλη ιστορία η τέχνη της φωνής. Η φωνή βγαίνει από τα στήθια του ανθρώπου και τα στήθια του ανθρώπου είναι μέγα μυστήριο…

»Ο πολιτισμός είναι η, μέσω της τέχνης, διδασκαλία του πολίτη. Των καθηκόντων του και των δικαιωμάτων του. Έχει ως επιδίωξη τη συνοχή της κοινωνίας και την άνοδό της σε ένα παραπάνω επίπεδο. Αυτό το έκανε η ελληνική νεολαία για πολλά χρόνια. Επί τριάντα χρόνια ο πολιτισμός ήταν πρωταρχικός στην Αριστερά. Μετά δεν υπήρξε τόσο επίμονη στόχευση, πιστεύω. Ίσως γιατί τα ευθέως πολιτικά πράγματα έγιναν πολύ πιο εύκολα».

 

Άλλοι καιροί, άλλες προκλήσεις

Ωστόσο, κάθε εποχή έχει τις δικές της δυσκολίες, αντιμετωπίζει τις δικές της προκλήσεις:  

«Έχω την αίσθηση ότι τα πολιτικά κόμματα ως μορφές διαχείρισης της πολιτικής εξουσίας έχουν ολοκληρώσει, γενικώς, τον κύκλο τους. Το ζήτημα δεν είναι να φτιάξουμε ένα κόμμα ιδεολογικής ενότητας, αλλά μια πολιτική συμφωνία. Το λενιστικό κόμμα ως πολιτικός οργανισμός, ως πολιτικός υποκειμενικός παράγοντας, για την Ελλάδα δεν μπορούσε πλέον να υπάρξει. Χρειαζόταν να οικοδομηθεί μία αριστερή συμφωνία με βάση πέντε  δέκα κεντρικά ζητήματα, τα οποία να υπάρχει προοπτική είτε να τα κερδίσουμε άμεσα είτε να αγωνιστούμε να τα κερδίσουμε την επόμενη εικοσαετία. Δεν θεωρούσα ότι πρέπει να κάνουμε ένα κόμμα που να ισχύει για τα επόμενα 200 χρόνια. Ο Λένιν μάλλον κάτι τέτοιο έκανε. Είναι τόσο αποκλειστικές οι διατυπώσεις του, ώστε δεν χωράει τίποτε άλλο μέχρι να γίνει ο κομμουνισμός, μέχρι να λείψει η ανάγκη του κράτους, μέχρι το μαρασμό του κράτους. Ο Μαρξ είπε ότι αυτό δεν μπορεί να γίνει παρά σε μια διαδικασία όπου θα το επιτρέψουν η εξέλιξη της παραγωγής και η εξέλιξη της κοινωνίας –άλλου είδους συγκρότηση της κοινωνίας– και συγχρόνως η συνειδητοποίηση του κόσμου. Επειδή αυτό, όπως φαίνεται, είναι μακρινό, τώρα χρειαζόμαστε μια πολιτική συμφωνία. Για να μπορέσουμε να πάμε όλοι μαζί, όσο μπορούμε να πάμε, αλλά με μια συμφωνία σε βασικά πράγματα, η οποία να είναι φανερή, δημόσια, να την ξέρει ο λαός. Γι’ αυτό πάντα βοηθούσα μόνο σχήματα που έδιναν την ελπίδα ότι μπορούσαν να διαμορφώσουν μια τέτοια πολιτική συναίνεση, όπως ήταν η Συμμαχία και η ΕΑΡ. Αυτό το ήλπισα κι από τον ΣΥΡΙΖΑ, ξέροντας όμως ότι μιλάω για τη μισή Αριστερά, ότι μιλάω για μια Αριστερά που φέρει το βάρος παλιών διασπάσεων. Οι διασπάσεις πολλές, λοιπόν δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τα ζητήματα με την ιδεολογική ενότητα. Οι διασπάσεις ήταν δείγμα του αδιεξόδου της Αριστεράς, που εκδηλώθηκε στη δικτατορία με τη διάσπαση του ΚΚΕ, όμως δεν εκφράστηκε ως ευρεία ιδεολογική ρήξη, αλλά περισσότερο στη βάση προβλημάτων δημοκρατικής λειτουργίας του κόμματος. Για να τοποθετηθεί επίσημα το ΚΚΕ Εσωτερικού στο θέμα της δικτατορίας του προλεταριάτου χρειάστηκαν 15 χρόνια. Ο δημοκρατικός δρόμος για τον σοσιαλισμό πότε διακηρύχθηκε; Πολύ αργότερα.

»Η πραγματικότητα βγάζει ένα σωρό πράγματα, απέναντι σε αυτά μπορούμε να πάρουμε θέση. Έχω την άποψη ότι με την πολιτική συμφωνία μπορούμε να απαντήσουμε καλύτερα για την Ευρώπη, τη δημοκρατία, την ανάπτυξη κ.λπ.…  Υπάρχουν σήμερα (σσ.  το 2010) δυνάμεις μέσα στον ΣΥΡΙΖΑ που λένε “να φύγουμε από την Ευρώπη”, όμως να πάμε πού; Πώς; Η ΕΔΑ τάχθηκε εναντίον της Ευρώπης διότι αλλιώς έβλεπε τα πράγματα και διότι ήταν επηρεασμένη από την σοβιετική πολιτική, η οποία κάθε συσπείρωση στην Ευρώπη την έβλεπε ως μια εχθρική δύναμη ενταγμένη διαπαντός σε έναν καπιταλιστικό κόσμο. Αλλά εκτός Ευρώπης με ποιες συμμαχίες, με ποιον άλλο κόσμο; Μερικά πράγματα, λοιπόν, πρέπει να συμφωνηθούν από την αρχή. Και υπάρχει κι ένας ακόμη λόγος. Οι κληρονομημένες κομμουνιστικές δυνάμεις –γιατί αυτό είναι η σημερινή Αριστερά, η οποία παλεύει μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας– δεν φτάνουν για μια ουσιαστική αλλαγή στην Ελλάδα …

»Όταν προσχώρησα στην αντίληψη του δημοκρατικού δρόμου προς τον σοσιαλισμό, το έκανα επειδή βρέθηκα σε αδιέξοδο. Ότι ο άλλος δρόμος, αυτός της ένοπλης σύγκρουσης δεν είναι, δεν θα είναι εφικτός. Πρώτον γιατί ήταν τέτοια η καταστροφή της συνείδησης του ανθρώπου από τον Εμφύλιο ώστε ήταν πολύ δύσκολο να ξαναγίνει κίνημα και όχι απλά επιδίωξη 10–20.000 ανθρώπων σε όλη την Ελλάδα. Γιατί μόνο με κίνημα ανατρέπεται ο καπιταλισμός. Και δεύτερον γιατί βρισκόμασταν ήδη στη διαδικασία να γίνουμε ένα κράτος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτός ο δημοκρατικός δρόμος δεν ξέρω αν θα ήταν εφικτός, δεν υπήρχαν στοιχεία ότι είναι ανέφικτος. Για τον δρόμο της ένοπλης σύγκρουσης, από την άλλη, ήμουν πεπεισμένος ότι είναι ανέφικτος για ένα μακρύ χρονικό διάστημα. Κάτι έπρεπε να κάναμε στο μεταξύ. Έτσι προσχώρησα στον δημοκρατικό δρόμο, όχι με τη βεβαιότητα ότι θα φτάσω να δω τον σοσιαλισμό, αλλά με τη βεβαιότητα –ή την πιθανότητα– ότι θα κάναμε κάποια βήματα προς τον σοσιαλισμό. Ότι θα είναι ένα στοιχείο ευρύτερης συσπείρωσης. Και εδώ επανέρχομαι στο ζήτημα της πολιτικής συμφωνίας. Θεωρώ ότι οι δυνάμεις της Αριστεράς δεν αρκούν για την πολιτική συμμαχία. Άρα χρειαζόμαστε δυνάμεις σύμμαχες. Το σοσιαλδημοκρατικό κίνημα στην Ελλάδα δεν είναι σοσιαλιστικό, δεν έχει την προεργασία ούτε τα στηρίγματα που έχει στη Γαλλία: ένα εργατικό κίνημα με παράδοση και ένα εκπαιδευτικό κίνημα, που εκεί είναι το στοιχείο του πολιτισμού. Τίποτα από αυτά δεν υπάρχει εδώ. Υπάρχει όμως ένας κόσμος που θέλει κάτι παραπάνω, θέλει κάποιες ρωγμές στο καπιταλιστικό σύστημα του νεοφιλελευθερισμού και όχι καλύτερη διαχείρισή του…

»Αν θα μπορούσε ο ΣΥΡΙΖΑ να συμμαχήσει με το ΠΑΣΟΚ; Όχι. Ποτέ. Είμαι από τους ανένδοτα αντίπαλους του ΠΑΣΟΚ από τότε που ιδρύθηκε. Είμαι και από αυτούς που προσπάθησαν τότε να πείσουν δυνάμεις που προσχώρησαν στο ΠΑΣΟΚ να μην πάνε. Οι συζητήσεις μου με τον Σάκη Καράγιωργα με βοήθησαν να κατανοήσω το βάθος αυτής της απάτης, δηλαδή της ασυμφωνίας διακηρύξεων και ουσιαστικών επιδιώξεων που υπήρχαν από την αρχή του. Με την επιστημονική του σαφήνεια και ακρίβεια με έπεισε…

»Με το ΚΚΕ; Δεν χρειάζεται ο ΣΥΡΙΖΑ να επιδιώκει να συνεργαστεί με το ΚΚΕ. Είναι ματαιοπονία. Το ΚΚΕ είναι ένας ιδιότυπος οργανισμός, που από την αριστερά κρατά την ιστορία της Ως κόμμα, ως νοοτροπία των ανθρώπων του, νομίζω ότι είναι από τα συντηρητικά τμήματα της ελληνικής κοινωνίας.»

 

Τι νέο γεννιέται…

«Μου λένε, γιατί δηλώνεις απόμαχος αφού δεν έπαψες να ενδιαφέρεσαι για όλα αυτά; Είμαι απόμαχος γιατί το επέλεξα πολιτικά. Δεν χωράω σ’ αυτά τα πράγματα. Χωράω στο να βλέπω, να έχω καλές σχέσεις με αυτούς της γενιάς του ’60, που ήταν μαχητές του ΚΚΕ Εσωτερικού οι περισσότεροι, ή ήταν φιλικά διακείμενοι, δεν ήταν σαν εμένα που είχα βασικές πολιτικές αντιρρήσεις με το ΚΚΕ Εσωτερικού…

»Ενδιαφέρομαι και προσπαθώ να βρω τι συνεχίζεται ή τι νέο γεννιέται στη σημερινή νεολαία. Και αυτό δεν μπορώ να το κάνω παρά μόνο κουβεντιάζοντας μαζί σας, με τους νέους. Διαπιστώνω, όμως, ότι είμαι ανεξόπλιστος στο να δώσω συμβουλές. Από θέση αρχής, εξάλλου, δεν επέτρεψα ποτέ στον εαυτό μου να δώσω συμβουλές. Η ηλικία μου και η αξιοπρέπειά μου δεν μου επιτρέπουν πια να αποφασίζω για το μέλλον των ερχόμενων γενιών. Κάποτε πρέπει να αποφασίζουμε κι εμείς οι κομμουνιστές να αποσυρόμαστε…

»Ο σοσιαλισμός; Ε, ο σοσιαλισμός, ή κάτι που θα είναι σαν τον σοσιαλισμό όπως τον εννοούμε σήμερα, δεν μπορεί να μην υπάρξει. Μα δεν θα λέγεται έτσι, θα έχει διαφορές … Δηλαδή μια κοινωνία που θα διαχειρίζεται τα ζητήματά της θα υπάρξει, αλλιώς δεν μπορεί να συνεχιστεί η ζωή της. Κάτι άλλο που θα αντικαταστήσει αυτή την παλιοκοινωνία που υπάρχει τώρα δεν μπορεί παρά να υπάρξει, αλλιώς θα καταστραφεί η ανθρώπινη κοινωνία. Πέρα απ’ αυτό, το θέμα δεν είναι να αλλάξει ο διαχειριστής της κοινωνίας αλλά να καταργηθεί ο διαχειριστής. Και μόνο ένα  σύστημα που θα μοιάζει ή θα είναι σοσιαλιστικό μπορεί να τον αντικαταστήσει. Το μέλλον επιφυλάσσει εξελίξεις που δεν θα μπορεί να τις αντιμετωπίσει ούτε ο καπιταλισμός ούτε ένας γραφειοκρατικός σοσιαλισμός τύπου Ρωσίας, είτε σταλινικός είτε μετα-σταλινικός. Δεν θα μπορούσε. Δεν υπάρχει άλλη λύση, μόνο ο σοσιαλισμός που θα σέβεται τον άνθρωπο, τις ανάγκες του, τη φύση, μπορεί να υπάρξει…

»Γι’ αυτό είμαι αισιόδοξος… Απλώς εγώ δεν θα δω τίποτα από αυτά τα πράγματα. Όπως έλεγε ο πατέρας μου, “Καλά, εγώ δεν θα δω τίποτα από το δικό μας;” Ε, δεν πειράζει…»

 

* * *

 

Αποστάγματα μιας ζωής αναλωμένης στον αγώνα για τον άνθρωπο, στην αγωνία της επιζήτησης της δικαιοσύνης. Αυτός ήταν, αυτός είναι ο Στέφανος Στεφάνου.  Αναπαύεται τώρα μακάριος στη μνήμη όσων γευτήκαμε τον λόγο και μοιραστήκαμε τη φιλία του…

 

*Στέφανος Στεφάνου. Ένας από τους πολλούς της ελληνικής Αριστεράς, 1941–1971. Καταγραφή και σχόλια Χριστίνα Αλεξοπούλου, εκδ. Θεμέλιο.

** Τη συνέντευξη εκείνη είχε δόσει ο Στέφανος  Στεφάνου στην Ιωάννα Δρόσου.

*** Ενν. το χωριό Λαράνι, πατρίδα του Γιάννη Ποδιά, πρωτοκαπετάνιου του ΕΛΑΣ στον Ψηλορείτη και στα Λασιθιώτικα βουνά.

Κωστής Γιούργος

Αναδημοσίευση από την ΕΠΟΧΗ, 10.1.2016.